ABDURRAHİM MASUMİ

AFGANİSTAN'DA NEVÂYÎ ARAŞTIRMALARI ÜZERİNE YAZILAN İLK KİTAP 

Doktora Bitirme Tezi

Abdurrahim MASUMİ 

Araştırmacı Yazar

Kitap adı: Afganistan'da Nevayişinaslık

Yazar: Dr. Azizullah Aral

Yayın evi: Bookmany Print – Taşkent 2025

Sayfa sayısı: 282

Azizullah Aral, 1958 yılında Afganistan'ın Faryab vilayetinin Andhoy ilçesinde aydın bir ailede dünyaya geldi. İlkokul ve ortaokulu doğduğu şehirde tamamladı.

ARAL, 1986 yılında Taşkent Devlet Üniversitesi'nin (bugünkü Özbekistan Millî Üniversitesi) Özbek Filolojisi Fakültesi'nden, Özbek Dili ve Edebiyatı bölümünden mezun olarak filoloji bilimleri dalında yüksek lisans derecesi aldı.

Azizullah, 1987–1988 yıllarında Kabil Üniversitesi Dil ve Edebiyat Fakültesi'nin Özbek Dili ve Edebiyatı bölümünde ve çeşitli yerli ve yabancı basın organlarında muhabir, editör ve yönetici olarak çalıştı.

Ayrıca, 2008–2009 yıllarında Afganistan Eğitim Bakanlığı'nın ders kitapları hazırlama dairesinde, Özbek sınıfları için ana dili ders kitaplarını yazma görevini üstlendi. 2010–2016 yılları arasında Afganistan'ın uluslararası radyo-televizyon kuruluşu olan "Özel Aryana" medya grubunun yöneticiliğini yaptı. 2011–2014 yılları arasında ise Afganistan Radyo-Televizyonlar Birliği başkanlığını yürüttü.

Anadili Özbekçedir. Bunun yanında Farsça (Tacikçe, Darice), İngilizce, Rusça, Almanca, Türkçe ve Peştuca dillerini de bilmektedir. Aral'ın farklı dillerde kaleme aldığı makale ve araştırma yazıları Afganistan'da ve yurt dışında yayımlanmıştır.

Azizullah Aral, Afganistan Bilimler Akademisi ile Özbekistan Yazarlar Birliği üyesidir.

Uzun yıllardır ABD vatandaşı olan Azizullah Aral, doktorasını aldığı Taşkent Devlet Özbek Dili ve Edebiyatı Üniversitesi Özbek Edebiyatı Tarihi ve Metinşinaslık Anabilim Dalı'nda 2022–2025 yılları arasında görev yapmıştır.

Hâlihazırda Yunus Rajabiy adına Özbek Millî Müzik Sanatı Enstitüsünün Diller ve Sosyal-Beşerî Bilimler Anabilim Dalı'nda akademik çalışmalarını sürdürmektedir.

Afganistan Özbek Türkçesi edebiyatı üzerine en az incelenmiş konulardan biri ele alınmış olan "Afganistan'da Nevâyîşinaslık" adlı kitabı okumaktan büyük memnuniyet duydum. Bu eser, Ali Şiir Nevâyî — büyük bir devlet adamı, Timurlular döneminde (14. yüzyıl sonu – 16. yüzyıl başı) Herat'ta oluşan Özbek (Çağatay) edebî geleneğinin kurucusu ve en önemli temsilcilerinden birinin hayatı, faaliyetleri ve mirası konularını içine almaktadır.

1991 yılında Özbekistan'ın bağımsızlığa kavuşmasından bu yana, Nevâyî'nin hem bir siyaset adamı olarak hayatı hem de Türk dili ve edebiyatındaki büyük rolü üzerine yapılan araştırmaların sayısı artmaktadır. Ancak bu alandaki çalışmaların çoğu Özbek araştırmacılar tarafından, genellikle ülke içindeki kaynaklara dayanarak yürütülmüştür.

Azizullah ARAL, Afganistan'da Nevâyî'nin hayatı ve eserleri tarihine dair mevcut tüm yazılı kaynakları sistemli ve bilimsel biçimde incelemeye başlayan ilk araştırmacıdır.

O, araştırmasında İsveçli bilim insanı Gunnar Jarring ve Alman araştırmacı Ingeborg Baldauf gibi Batılı akademisyenlerin çalışmaları yanı sıra Afganistanlı Özbek araştırmacıların yazdığı kitapları, makaleleri ve şiirsel eserleri de kapsamına almıştır.

Bu kitabın özgün önemi, Nevâyî'nin faaliyet gösterdiği Timurlular Devleti'nin merkezi Herat'ın günümüzde Afganistan sınırları içinde bulunmasından kaynaklanmaktadır.

Bununla birlikte, Afganistan'daki yönetimler siyasal nedenlerle uzun süre Timurlular tarihine gereken ilgiyi göstermemiş, bu nedenle Nevâyî'nin mirasına karşı bir ihmal söz konusu olmuştur.

Söz konusu eserde ARAL, Nevâyî ile ilgili mevcut tüm el yazmaları, yayımlar, mimari yapılardaki kitabeler, mezar taşları, mühürler, Afganistanlı araştırmacıların incelemeleri, Nevâyî'den esinlenen şairlerin eserleri ve Nevâyî'nin hayatı ile sanatı üzerine düzenlenmiş bilimsel etkinliklerde sunulan bildirileri ayrıntılı bir şekilde analiz etmektedir.

Yazarın eseri 282 sayfa olup 'içindekiler,' 'Önsöz,' Giriş,' 'Değerlendirme yazıları' sonuç ve 'Ekler' başlıklı kısımların dışında üç ana bölümden oluşmaktadır.

Bölüm 'Afganistan'da Özbek Dili Edebiyatı kaynakları' başlığını taşımaktadır. Bu bölümde halk ağızlarına göre folklar çalışması , Özbek Türkçesindeki edebiyat ve kaynakları ele alınmaktadır.

Bölümün başlığı 'Afganistan Nevâyîşinaslık kaynakları'dır. On iki başlıktan oluşan bu bölümde Ali Şiir Nevai ile ilgili anıt, havuz, köprü, bilimsel faaliyetler, seminer ve konferanslar vb konu edilmektedir.

Bölümde 'Nevâyîşinaslığın Bilimsel – Genel kaynakları' konusundan ibarettir. Bu bölümde basın, dergi gibi yayınlar irdelenmektedir.

Bu kitabın en dikkat çekici yönlerinden biri, yazarın Afganistan'da Nevâyî araştırmalarının uzun yıllar boyunca ihmal edildiğini, ancak 1950'li yıllardan itibaren yavaş yavaş yeniden canlanmaya başladığını ortaya koymasıdır.

Yazar, 1960'lı yıllarda Ali Şiir Nevâyî hakkında yazan Afganistanlı tarihçi ve edebiyatçı Özbek bilim insanlarını tanıtırken, sonraki dönemde, özellikle 1978'deki komünist darbeden sonra, 1980'li yıllarda Nevâyî üzerine yapılan çalışmalara olan ilginin arttığını belirtmektedir. Bu dönemde "Yulduz" gazetesinde Nevâyî'nin hayatı ve eserlerine dair çok sayıda makalenin yayımlandığını da kaydeder.

Söz konusu eser, Türk dünyasındaki akademik ve bilimsel kurumların yürüttüğü Nevâyî araştırmalarına önemli bir katkı sağlamaktadır, çünkü içinde Afganistan'da son on yıllarda yapılmış araştırmalar ve kaynaklar hakkında geniş bilgiler yer almaktadır.

ARAL tarafından tespit edilip bilimsel olarak incelenen bu kaynaklar, yalnızca Nevâyî araştırmalarına değil, aynı zamanda Özbekistan ve bölge düzeyindeki bilimsel çalışmalara da değerli bir katkı sunmaktadır.

Bunun yanı sıra, bu eser Afganistan edebiyat tarihinin, özellikle de Güney Türkistan (Afganistan) Özbekleri arasında Nevâyî'den ilham alınarak yazılı ve sözlü yaratım örnekleri temelinde şekillenen edebiyat tarihinin incelenmesinde de büyük önem taşımaktadır.

Bakıldığında, Azizullah ARAL'ın çalışması, Nevâyî ile ilgili metinlerin tespit edilmesi, onların bilimsel değerinin belirlenmesi ve içerik açısından değerlendirilmesi gibi önemli konuları da ele aldığı görülmektedir.

Sonuç olarak, Azizullah ARAL'ın bu eseri, Afganistan kaynaklarına dayanılarak hazırlanmış özgün bir araştırma olup, Nevâyî'nin mirasının dünya medeniyetine, siyasî düşünceye ve Özbek/Türk edebiyatına yaptığı büyük katkıları inceleyen önemli bir bilimsel çalışmadır.

Özellikle belirtmek gerekir ki, bu eser şu ana kadar Latin, Kiril ve Arap alfabelerinde ayrı kitaplar hâlinde yayımlanmıştır.
Ayrıca, "Afganistan'da Nevâyîşinaslık" adlı eser, saygın edebiyat araştırmacısı Almaz Ulvi Binnatova tarafından Azerbaycan Türkçesine de çevrilmiştir.

NOT: Bu yazı Kardeş kalemler dergisi 228. sayısında (Aralık 2025 77-78 sayfa) yayınlanmıştır.
https://www.kardeskalemler.com/sayi/kardes-kalemler/693fe2127d33c